Алынды: 13.05.2026
Қабылданды: 09.06.2026
Онлайн жарияланды: 17.06.2026
ӘОЖ: 615.011:582.665.11(574)
DOI: 10.53511/pharmkaz.2026.3.14
ҚАЗАҚСТАНДЫҚ RHEUM ТУЫСЫ ТҮРЛЕРІНІҢ ФИТОХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫ ЖӘНЕ
БИОЛОГИЯЛЫҚ БЕЛСЕНДІЛІГІНІҢ БОЛАШАҒЫ
Сабырова A.Б. ¹, Ибадуллаева Ғ.С. ¹, Хожамқұл Р.А. ², Сакипова З.Б. ¹, Отарова Ф.A. ¹, Сулейменов М.К. ¹, Жапаркулова К.А. ¹, Бекежанова T.С. ¹
¹ С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті, Алматы, Қазақстан
² Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан
Кіріспе. Дәрілік өсімдіктер қазіргі заманғы медицина үшін биоактивті қосылыстардың маңызды көзі болып қала береді. Rheum туысы терапиялық тұрғыдан кеңінен қолданылады, бірақ зерттеулердің көпшілігі тек R. palmatum секілді фармакопеялық түрлерге бағытталған. Қазақстанның бай флорасы айтарлықтай әлеуетке ие болғанымен, жергілікті рауғаш түрлері әлі жеткілікті түрде жүйеленбеген. Бұл шолудың мақсаты – Қазақстанда өсетін Rheum туысының фитохимиялық құрамы мен биологиялық белсенділігі туралы деректерді жалпылау және талдау, олардың жаңа дәрілік заттардың көзі ретіндегі әлеуетін бағалау.
Әдістер. PubMed, Scopus, Web of Science Core Collection және Reaxys дерекқорларында 2026 жылға дейінгі кезеңге арналған Rheum туысының атауларын пайдаланып әдебиеттерді іздеу жүргізілді. Қазақстандық рауғаш түрлерінің фитохимиялық немесе биологиялық белсенділігі туралы деректерді қамтитын мақалалар енгізілді.
Нәтижелер және талқылаулар. Rheum L. туысының қазақстандық түрлеріне шолу жүргізілді, оның ішінде негізінен Қазақстанның шығыс және оңтүстік-шығыс аймақтарымен шектелген 10 расталған таксон бар. Rheum туысының өкілдері айқын экологиялық және таксономиялық әртүрлілікпен сипатталатыны және таулы, альпілік, далалық, шөлді және тасты экотоптарда мекендейтіні анықталды. Фитохимиялық профилінде 70-тен астам қосылыс анықталды, олардың ішінде антрахинондар, флавоноидтар, стилбеноидтар, фенилбутаноидтар және фенол қышқылдары ең көп таралған. Биологиялық белсенді қосылыстардың ең көп жиналуы тамырлар мен тамырсабақтарда байқалады. Rheum compactum ең мұқият зерттелген түр болып қала береді, ал антиоксиданттық, микробқа қарсы, диабетке қарсы, кардиопротекторлық, нефропротекторлық және ісікке қарсы белсенділікті растайтын деректер Rheum tataricum, Rheum turkestanicum, Rheum cordatum, Rheum spiciforme және Rheum
maximowiczii үшін жинақталған.
Қорытынды. Алынған нәтижелер қазақстандық Rheum түрлерінің айтарлықтай әлеуетін көрсетеді және жаңа дәрілік заттардың перспективалы көздері ретінде әлі зерттелмеген таксондарды одан әрі зерттеу қажеттілігін көрсетеді. Бұл түрлерді одан әрі зерттеу жаңа биоактивті метаболиттерді анықтау, өсімдік материалдарын стандарттау және терең фармакологиялық бағалау жүргізу мүмкіндігіне байланысты ерекше перспективалы
болып көрінеді. Химиялық профиль мен белсенділік спектріндегі анықталған айырмашылықтарды ескере отырып, қазақстандық рауғашты өсімдік текті дәрілік заттар мен емдік әлеуеті бар жаңа табиғи қосылыстарды әзірлеу үшін маңызды көзі деп санауға болады.
Түйінді сөздер: Rheum L., Қазақстан, фитохимиялық құрамы, биологиялық белсенділігі, антрахинондар, флавоноидтар, стилбеноидтар, шолу.
