Алынды: 01 тамыз 2026 ж.
Қабылданды: 01 қазан 2026 ж.
Онлайн жарияланды: 30 қазан 2026 ж.
ӘОЖ: 615.33:614.27(574)
DOI: 10.53511/pharmkaz.2026.5.19
Мақала түрі: Түпнұсқалық ғылыми мақала
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АНТИБИОТИКТЕРДІҢ ТІРКЕУ МӘРТЕБЕСІ: ТАЛДАУ ЖӘНЕ БАСЫМ БАҒЫТТАР
Алдиярова Н.Т.¹, Макалкина Л.Г.¹,², Калиева Ш.С.¹,³
¹«Клиникалық фармакологтар мен фармацевтердің кәсіби қауымдастығы» РҚБ, Астана, Қазақстан
² «Астана медицина университеті» КЕАҚ, Астана, Қазақстан
³ «Қарағанды медицина университеті» КЕАҚ, Қарағанды, Қазақстан
Кіріспе. Антибиотиктерді ұтымды тағайындау тек клиникалық шешімдерге ғана емес, дәрігерге қажетті препараттардың нақты қолжетімді болуына да байланысты. Access тобының қажетті антибиотиктері болмаған жағдайда емдеу таңдауы әсер ету спектрі кеңірек препараттарға ауысуы мүмкін, ал көптеген дәрілерге төзімді қоздырғыштар туындатқан ауыр инфекциялар кезінде жекелеген Reserve антибиотиктеріне қолжетімділік аса маңызды болады. Сондықтан антибиотиктерді ұтымды қолдану бағдарламаларын толыққанды іске асыру үшін тағайындаудың негізділігімен қатар қажетті дәрілік заттардың қолжетімділігі де маңызды.
Мақсаты. ДДҰ-ның 2025 жылғы Негізгі дәрілік заттар тізбесіне енгізілген антибиотиктердің Қазақстан Республикасындағы және Еуразиялық экономикалық одақтағы (ЕАЭО) тіркеу мәртебесін WHO AWaRe жіктемесін ескере отырып бағалау, сондай-ақ Қазақстан Республикасында клиникалық маңызы бар антибиотиктердің тіркеу тұрғысынан қолжетімділігін жетілдірудің басым бағыттарын айқындау.
Материалдар мен әдістер. ДДҰ-ның 2025 жылғы Негізгі дәрілік заттар тізіміне (WHO Model List of Essential Medicines, WHO EML) енгізілген антибиотиктердің тіркеу мәртебесіне сипаттамалық салыстырмалы талдау жүргізілді. Қазақстан Республикасының Дәрілік заттардың мемлекеттік тізілімінде және ЕАЭО-ның тіркелген дәрілік заттардың Бірыңғай тізілімінде қолданыстағы тіркеудің болуы тексерілді. Бағалау халықаралық патенттелмеген атау (ХПА), анатомиялық-терапиялық-химиялық (АТХ) коды, дәрілік нысан және енгізу жолы деңгейінде жүргізілді; тіркеу мәртебесі 2026 жылғы 30 маусымдағы жағдай бойынша белгіленді. Қолданылуы тоқтатылған, мерзімі аяқталған, тоқтатыла тұрған немесе күші жойылған тіркеулер есепке алынбады. Қазақстанда тіркелмеген препараттар үшін олардың клиникалық маңыздылығы, баламалы емдеу нұсқаларының болуы және тіркеудің антибиотиктерді ұтымды қолдануға ықтимал әсері қосымша бағаланды.
Нәтижелері. Мақсатты іріктемеге Access тобының 21, Watch тобының 12 және Reserve тобының 9 позициясы енгізілді. Access тобының 21 негізгі препаратының 7-еуі тіркелмеген, сондай-ақ кейбір жекелеген дәрілік нысандар болмаған; Watch тобында пероральды ванкомицин, Reserve тобындағы 9 препараттың 5-еуі тіркелмеген. Клиникалық маңызы бар тіркелмеген препараттар мен дәрілік нысандардың ең көп саны Access тобына тиесілі болды. Қазақстанда феноксиметилпенициллин, бензатин бензилпенициллин, парентералды клиндамицин, цефалексин, антистафилококктық пенициллиндер және басқа да бірқатар препараттар немесе қажетті дәрілік нысандар тіркелмеген. Watch тобында клиникалық маңызы жоғары жетіспейтін нұсқа пероральды ванкомицин болды. WHO EML 2025 тізіміне енгізілген Reserve антибиотиктерінің ішінде цефидерокол, көктамырішілік фосфомицин, меропенем/ваборбактам, плазомицин және тедизолид тіркелмеген; сонымен қатар көктамырішілік фосфомицин ЕАЭО шеңберінде тіркелген.
Талқылау. Access, Watch және Reserve топтары арасында антибиотиктер мен олардың дәрілік нысандарының тіркелу деңгейі әртүрлі болды. Қолданыстағы тіркеудің болмауы тіркелген емдеу нұсқаларын шектеуі мүмкін, бірақ медициналық ұйымдарда препараттың нақты тапшылығын өздігінен дәлелдемейді. Сарапшылық негізде ұсынылған басымдықтар алдын ала сипатқа ие және антибиотиктерді тұтыну, жергілікті микробқа қарсы төзімділік пен клиникалық қажеттілік деректерімен салыстыра бағалауды талап етеді.
Қорытынды. Анықталған шектеулердің клиникалық маңызы болуы мүмкін. Access антибиотиктерінің жеткіліксіз ұсынылуы әсер ету спектрі тар емді таңдауды және антибактериялық терапияны деэскалациялауды шектейді, ал бірқатар Reserve антибиотиктерінің болмауы көп дәріге төзімді инфекцияларды емдеу мүмкіндіктерін азайтады. Неғұрлым іске асырылуы мүмкін шараларға жекелеген препараттарды тіркеуді немесе тануды жеделдету, аса маңызды антибиотиктердің ұлттық тізбесін қалыптастыру, сондай-ақ тіркеу мәртебесін ғана емес, сатып алуды, нақты қолжетімділікті және тұтынуды тұрақты мониторингтеу жатады.
Түйінді сөздер: антибиотиктер, дәрілік заттардың қолжетімділігі, дәрілік заттарды тіркеу, AWaRe, Access, Watch, Reserve, микробқа қарсы төзімділік, антибиотиктерді ұтымды қолдану.
